Mwy na Mawl (2010)

Mae cyd-destun anthropolegol awdlau’r Gogynfeirdd wedi fy niddori erioed. Yn ystod fy amser yn astudio yn adran Gymraeg Prifysgol Bangor, y cwestiwn pennaf bûm yn gofyn i mi fy hun oedd pam yn union y cyfansoddwyd caniadau mor arbenigol a chywrain eu ffurf, mor loyw a grymus eu delweddaeth? Fel diddanwch yn unig? Neu oes rhyw fwriad dyfnach, mwy ystyriol, tu ôl i’r caniadau hyn?

Teg fyddai casglu mai’r beirdd eu hunain oedd yn datgan eu hawdlau, o leiaf ar yr achlysur cyntaf. Mae’n hawdd gweld bywyd seremonïol y llys yn fyw yn y testunau hyn,  a gellir eu clywed fel defodau cyhoeddus lle dethlir nid yn unig y rheiny sy’n bresennol, y noddwr a’i osgordd, ond hefyd hen ddelfrydiaeth elitaidd y gymuned uchelwrol. Fel y noda D. Myrddin Lloyd am Cynddelw Brydydd Mawr, roedd haniaethau’n fwy real i’r Gogynfardd nag unrhyw noddwr o gig a gwaed; yn y farddoniaeth hon teyrnasa’r arwr delfrydol dros y dyn ei hun.

Ond nid y noddwr yn unig a gaiff ei ddelfrydu, bu’r bardd llys yntau hefyd yn hoff iawn o bortreadu ei hun ar lun Myrddin neu Taliesin - fel bardd ddewin hollwybodus yn meddu ar alluoedd cyfrin a daroganol. Dramateiddia’r Gogynfardd ei hunan, gan gyflwyno delwedd gyhoeddus ohono’i hun a oedd yn llawn cyfeiriadau chwedlonol. Yn yr ystyr hwn, mae modd dehongli’r awdlau mawl a marwnad fel math o ddrama seremonïol, lle cynhelir perthynas arbennig rhwng dau brif gymeriad, y bardd a’i noddwr – ffigyrau chwedlonol sy’n bodoli mewn rhithfyd arwrol rhywle tu hwnt i fywyd beunyddiol y llys.

Ond pam? Yn ystod gaeaf 2009, treuliais 3 mis yn Llyfrgell y Gyngres, Washington DC, yn gofyn yr union gwestiwn. Roeddwn ddigon ffodus i dderbyn cymrodoriaeth ymchwil yn y Llyfrgell, yn benodol er mwyn edrych ar fframweithiau anthropolegol a fyddai’n gallu cynnig atebion i’r cwestiwn hwn. Yno, deuthum ar draws waith yr anthropolegydd Victor Turner, a’i ddamcaniaethau strwythurol ar naratifau cymunedol. Yn fras iawn, creda fod unrhyw fath o ddefodaeth gyhoeddus yn ymgais ar ran cymuned i ymateb i ryw fath o wrthdaro neu anghytgord mewnol.

Yr enghraifft egluraf o’i ddamcaniaethau i mi ddarganfod oedd cofnod ethnograffig o Ddrama’r Angenfilod gan J.W. Kealiinohomoku. Yn fras, mae’r ddrama’n hen draddodiad ymysg yr Hopi, un o lwythi brodorol De Orllewin yr Unol Daleithiau, ac fe’i cynhaliwyd unwaith y flwyddyn ers canrifoedd bellach. Ynddi, mae rhai aelodau’r gymuned yn mabwysiadu cymeriadau teulu o angenfilod. Mewn gwisgoedd erchyll crwydrant y pentrefi yng ngolau dydd, gan harthio’n hyll ar y trigolion. Maent yn ddiog, yn farus ac yn nwydus, ac yn mynd o dŷ i dŷ yn y gobaith o fargeinio am blant drwg i’w bwyta. Mae’r angenfilod yn deall fod y rhieni’n gwarchod eu plant yn ofalus, ond fod rhai o’r plant yn camfihafio. Gobaith yr angenfilod yw y gallant argyhoeddi’r rhieni i roi eu plant drwg yn fwyd iddynt.

Mae’r rhieni wedi rhybuddio’r plant o flaen llaw fod yr angenfilod am ymweld â’r pentrefi, a’u bod yn newynog am gig y plant. O ganlyniad, mae’r plant yn gwneud pob ymdrech i fihafio fel na fydd eu teuluoedd yn eu haberthu i’r angenfilod. Yn ôl Kealiinohomoku, a fynychodd un o’r perfformiadau blynyddol hyn gyda’i phlentyn pedair blwydd oed, roedd y plant ifanc i gyd yn credu pob gair o hyn, felly gellir dychmygu eu hofn a’u braw wrth weld y teulu erchyll yn crwydro’r pentref yn gofyn am blant i’w bwyta.

Gan ddilyn damcaniaethau Turner, mae Kealiinohomoku yn dehongli’r ddrama ddefodol hon fel ymgais ar ran yr Hopi i iachau eu plant o’u hanaeddfedrwydd. Hawdd iawn fyddai camddehongli’r digwyddiad fel ymdrech syml ar ran y gymuned i fygwth y plant rhag camfihafio. Ond wrth ystyried mai agwedd ganolog ar draddodiad iachaol yr Hopi yw’r hen arfer o drin tebyg gyda’i debyg, gwelir esboniad amgenach ar y ddrama. Drwy bersonoli ymddygiad anwaraidd ac anaeddfed yn yr angenfilod eithafol, ceisia’r Hopi iachau eu plant o’r union dueddiadau gwrthgymdeithasol.  Gweler y modd mae’r ddefod gyhoeddus hon yn ymateb cymunedol i’r anghytgord y gall plant a phobl ifanc beri o fewn cymuned.

Ond beth a wnelai hyn â’r Gogynfeirdd? Yn gyntaf rhaid gofyn pa agweddau o fewn i’r elit milwrol Cymreig oedd yn peri niwed i’r strwythur cymdeithasol, ac ym mha fodd yr oedd y canu mawl, er enghraifft, yn ymateb defodol i hynny? Efallai bod un awgrym i’w chael yn awdl mawl Prydydd y Moch i Dafydd ab Owain. Ar ddiwedd yr awdl, datgana’r Prydydd (fy italeiddio i):

   Tau i’th lys lestri euriniawl,

   Tau fy ngherdd angerdd engiriawl,

   Mau dud iôr,  a’th gôr a’th ganmawl,

Boed tau, ben rhïau, bodd nefawl - Ddofydd,

Balch Ddafydd, dda fydawl:

   Boed agored pyrth Pedr a Phawl

   I’th erbyn, arbennig dyniawl; . . .

Portreedir Dafydd nid yn unig fel arweinydd llwyddiannus a chyfoethog, ond hefyd fel milwr ffyrnig sy’n cael ei ffafrio gan Dduw.

Ond, yn bwysicach, datgenir fod Dafydd yn falch. Ar sail y dyfyniad uchod a nifer o enghreifftiau tebyg yng nghanu’r Gogynfeirdd, hawdd fyddai casglu mai balchder y noddwr delfrydol yw un o brif themâu’r genre mawl. Os derbynnir felly fod cyfleu ac ysgogi balchder yn agwedd ganolog ar y ddefod gyhoeddus hon, a bod hynny, yn ôl Turner, yn arwydd o ymgais cymunedol i ymateb i ryw fath o anghytgord, a oes yma ymgais i ffrwyno neu reoli ochr negyddol balchder, sef traha? Mae’n amlwg fod balchder yn ategu dewrder rhyfelwr, ac mewn dull ymarferol iawn byddai hynny felly o fudd i’w gymuned. Ond peryg fyddai gadael i’r balchder hwnnw droi yn draha, oherwydd yn yr emosiwn penboeth hwnnw gall rhyfelwr grymus niweidio’i gymuned.

Yn gyson yng ngwaith Prydydd y Moch, cyfosoda arwriaeth ryfelgar ei noddwr gyda’i allu i warchod ei gymuned. Pwysleisir agwedd gadarnhaol ffyrnigrwydd milwrol. Y safonau delfrydol hyn sy’n gonglfeini clir iawn i ddelwedd y noddwr perffaith. Mae’n debyg cyflwynir y ddelfryd hon mewn ymgais i ysbrydoli’r gŵr amherffaith yntau i geisio byw yn ôl ei ddelwedd gyhoeddus ei hun. Yn gynnar iawn yn ei hanes, a ddatblygodd y gyfundrefn farddol ymateb defodol i draha dinistriol eu rhyfelwyr? A yw’r ddefod o fawl yn ymgais ffurfiol i ategu agweddau cadarnhaol yr un emosiwn sylfaenol, sef balchder?

Lle defnyddia’r Hopi eu dramâu cyhoeddus i herio nodweddion negyddol eu plant, mae’n bosibl i’r Gogynfeirdd ddefnyddio’u hawdlau mawl fel dull o ategu nodweddion cadarnhaol eu noddwyr, ac o ganlyniad, ceisio ffrwyno unrhyw ymddygiad niweidiol. A oedd y beirdd Cymraeg yn ceisio dilyn yr un hen arferiad o drin tebyg gyda’i debyg? Fel traddodiad iachau'r Hopi, bu trin tebyg gyda’i debyg yn hen ddull clasurol o iachau yn nhraddodiad meddyginiaethol Ewrop hefyd, felly mae’n debyg iawn nad oedd yn gysyniad estron i draddodiad deallusol Cymru’r oesoedd canol. Gweler felly’r modd y gellir dehongli gweithgareddau’r beirdd llys fel ymdrechion i ategu iechyd cyffredinol eu cymunedau. Teg felly fyddai casglu yr ystyrid barddoniaeth yn fwy na diddanwch yng nghyfnod y Gogynfeirdd.