Prinder Pop Cymraeg (Mai 2009)

Yn sgil y toriadau i freindaliadau cerddoriaeth Gymraeg, mae nifer ohonom wedi dod i werthfawrogi anawsterau presennol y sin yng Nghymru. Fel i mi grybwyll mewn erthygl ddiweddar yn Y Selar (‘Sgriwio Cerddorion Cymraeg’), credaf y gwnelai’r broblem â’r berthynas rhwng cerddorion a’r cyfryngau.  

 

Y BBC ac S4C yw darlledwyr pwysicaf cerddoriaeth Gymraeg, a’r BBC y pwysicaf oll. Ond mae’r BBC yn cyfyngu ei defnydd o gerddoriaeth Gymraeg i Radio Cymru yn unig - nid yw’n fodlon chwarae cerddoriaeth rhy ‘estron’ ar weddill ei gorsafoedd. Yn hyn o beth mae ffiniau ieithyddol mewnol y Deyrnas Unedig (ar ein prif gyfrwng torfol, o leiaf) yn cael eu cynnal a’u cadw gan y BBC, a hynny i’r fath raddau fel nad yw’r Gymraeg yn bodoli i’r rhan fwyaf o ddinasyddion yr ynys hon. Oni bai am Glyn Wise, ni fyddai’r rhan fwyaf ohonynt erioed wedi ei chlywed.

Serch hynny, mae cerddorion pop Cymraeg yn tueddu i gyfrif eu hunain yn rhan o’r sin Eingl-Americanaidd ehangach sy'n ganlyniad uniongyrchol i bolisi ieithyddol y BBC, er ei bod hi’n amlwg na chawn ni ymuno â’r sin hwnnw yn ein hiaith ni’n hunain. O ganlyniad, ers llwyddiannau’r Furies, Catatonia a'r Myncis, mae wwedi bod yn uchelgais naturiol ymysg ein bandiau pop i ryddhau deunydd iaith Saesneg; a phwy all feio neb am geisio ennill incwm gwell a chlod mwy am eu gwaith?

O ganlyniad, rydym yn tueddu i fesur ein llwyddiannau ni yn ôl “safonau” y sin Saesneg. Tydi hi ddim yn bosibl i fand “wneud hi” yng Nghymru. Rhaid mynd i Loegr i wneud hynny. Ateg gref i’r rhagdybiaeth hwnnw yw’r ffaith fod C2, prif gyfrwng pop Cymru, yn chwarae traciau Cymraeg ochr yn ochr â hits diweddar y siartiau Saesneg. Ddim bod hynny’n beth drwg o anghenraid – mae o leiaf esgus fod y ddau sin yn gydradd yn well na dim byd, ac mae awgrymu fod artistiaid Cymraeg yn rhan o sin ehangach yr Iw Ce yn beth cadarnhaol; petai’r BBC ond yn gwireddu’r awgrym ac yn trin cerddoriaeth Gymraeg yn gydradd tu hwnt i Radio Cymru. 

Wrth gwrs, er caredigrwydd y BBC yn portreadu cerddorion Cymraeg yn sefyll ochr yn ochr â Cold Play a Madonna, mae gwahaniaethau mawr rhwng y ddau sin - gwahaniaethau sydd efallai’n cael eu hanghofio gan gerddorion Cymraeg yn eu brys i “wneud hi” dros y ffin. Yn hierarchaeth y sin Eingl-Americanaidd y cyfryngau sydd ar y brig. Y nhw sy’n dewis ac yn dethol yr artistiaid sydd fwyaf tebygol o wella eu ffigyrau gwrando a gwylio. Yn ffodus iddyn nhw, mae cerddoriaeth bop iaith Saesneg yn beth hawdd iawn cael gafael arni. Yn wir, mae miloedd o fandiau iaith Saesneg yn gorfod cystadlu’n galed iawn â’i gilydd i gael unrhyw sylw gan y cyfryngau, ac o ganlyniad y cyfryngau sy’n rhedeg y sioe.

Nawr, oherwydd ffocws cerddorion Cymraeg ar y diwydiant Saesneg, mae tueddiad naturiol i ni gredu fod y diwydiant yng Nghymru yn dilyn yr un patrwm. Os mai’r cyfryngau sy’n rheoli’r sin Eingl-Americanaidd, mae’n dilyn mai dyna sy’n digwydd yma yng Nghymru. Ond y gwir yw, mae’r sefyllfa fan hyn yn hollol wahanol. Mae’r rhan fwyaf o’r grym yn nwylo’r cerddorion – ond i ni sylweddoli hynny. Wrth gwrs, mae’r cyfryngau Cymraeg yn tueddu i ymddwyn fel y cyfryngau Saesneg – credant mai y nhw sy’n gosod yr agenda. Ond yn wahanol i Loegr, lle mae digon o ddewis mewn cerddoriaeth newydd, yng Nghymru does dim digon. Mae cerddoriaeth iaith Gymraeg o’i chymharu â cherddoriaeth Saesneg yn eithriadol o brin. 

Mae’r rheiny ohonom sy’n gweithio yng Nghymru yn gwybod pa mor newynys mae’r cyfryngau’n gallu bod am ddeunydd newydd i’w rhaglenni. Gall recordiad newydd gan fand, cyn belled fod safon y cynhyrchu ddim rhy wael, ffindio’i ffordd i’r radio mewn byr o dro. Nid felly yn Lloegr. Mae’r angen am gerddoriaeth Gymraeg yn y BBC llawer, llawer mwy na’r angen am gerddoriaeth Saesneg. Fel arfer, pan mae gofyn mawr am rhywbeth prin, mae ei bris yn adlewyrchu hynny. Ond hyd yn hyn, mae’r corff sy’n gyfrifol am freindaliadau cerddoriaeth, sef y PRS, wedi methu’n lân â sylweddoli gwir werth masnachol cerddoriaeth Gymraeg. 

Er mai dim ond carfan fechan iawn o gerddorion Cymraeg sydd â’r gallu i ddarparu’r gerddoriaeth honno sydd mor bwysig i wasanaeth Radio Cymru, nid yw’r BBC, hyd yn hyn, wedi mynnu fod PRS yn talu graddfeydd gwell iddynt. Ar Radio 1 mae’r raddfa tua £15 y funud; cyn hir bydd graddfa Radio Cymru lawr i tua 50c y funud. Nid yw hynny’n unig yn diraddio Radio Cymru fel ein hunig orsaf cenedlaethol, ond mae’n gwneud hi’n anoddach i gerddorion dalu’r costau uchel sy’n gystlltiedig â rhyddhau cerddoriaeth. Petai cerddorion Cymru ond yn sylweddoli’r grym sydd yn eu dwylo ac yn dod at ei gilydd i gynrychioli eu hunain, byddai’n bosibl hawlio telerau llawer, llawer gwell ar gyfer eu cerddoriaeth. Dim ond wedyn y gallwn ni ennill ychydig o hunan-barch yn ôl i’r sin cerddoriaeth Gymraeg.