Thursday, 21 June 2012

The Welsh Bard: Playing the Part (2010)


 Throughout the second half of the twelfth century, Cynddelw Brydydd Mawr served the most powerful Welsh princes as a court bard. He was payed generously by these aristocrats in the hope that his skilful praise poetry would portray them as legendary heroes, and not only to their contemporaries. Even though it’s likely that political matters, including the ever-present threat of attack, was the priority for these warlords, it’s likely they kept one eye on the good name of their lineage. In this respect, Cynddelw’s patrons relied upon him to commemorate them in such an elegant and majestic way so as to ensure their names would survive the oblivion of the centuries. Many of these awdlau,1 praises and laments, have survived to the present day, which is testimony in itself that Cynddelw succeeded in safeguarding the names of his patrons until today.   

But this simple fact hides a compex reality. Without mentioning the effort, the devotion and the unique talent that was responsible for such sublime verse, there were many factors beyond the control of the court bards that were equally responsible for the longevity of their poems. Cynddelw Brydydd Mawr did not work in a vacuum: he was part of a tradition, and when employing him as a court bard his patron was also calling upon the power of that tradition. In this sense, Cynddelw was far more than an individual bard, he was a vessel and a vehicle for the traditional idealism, mythology and ritual of his nation, as well as being a master of the ancient art and craft of the bardic declamation. By seeing him in this light, we can begin to reveal the wider context of the period he lived in, eight hundred and fifty years ago.

Cynddelw succeeded in drawing together the myriad threads of his tradition and weaving them together into one wondrous tapestry – a kind of ritual gown fro his own use. He mastered the complex network of mythological figures and their respective tales, alongside the authoritative voices of the Hengerdd.2 Within him were located centuries of cultural development, and he gave voice to all these wondrous and ancient cultural artifacts through his public persona – the regal figure of the court bard. When he declaimed his odes before the court, in his voice the voices of Aneirin, Taliesin and Myrddin could be heard. Through him his audience touched their heroic and strange past,  reliving the great histories of their forefathers. What’s more, he presented these mythical heroes as ideals by which to live, as mediums for the ancient principles of the Welsh aristocracy. Regardless of how much of this actually rubbed off on the military elite, in the ritual life of the court he was the old druid giving council to the king, and implied in that was the claim that just like Taliesin before him, he could save his patron from any missfortune through his learning, his wisdom and his mystical abilities. In this respect, it is easy to see how the court bard was the respectable descendant of the old tribal bard. As the court poets of Cynddelw’s period, that is the period of the Gogynfeirdd,3 portrayed themselves as descendants of the Cynfeirdd,4 it’s natural to see the tribal bard in the form of Taliesin or Aneirin as an integral part of the court bard’s public persona.

As a result, this persona, that shines so brightly in the odes of Cynddelw, Prydydd y Moch and many other bards of the tradition, can be considred a dramatic expression of the old wise man archetype. There are many historic examples of this figure – in Geofrey of Monmouth’s ‘Merlin’ or in the stories of the old hermits of the early Church. Jung’s name for this particular archetype is the senex,5 and the concept was adopted by later scholars, for example Joseph Campbell:

. . . the Wise Old Man of the myths and fairy tales whose words assist the hero through the trials and terrors of the weird adventure. He is the one who appears and points to the magic shining sword that will kill the dragon-terror, tells of the waiting bride and the castle of many treasures, applies healing balm to the almost fatal wounds, and finally dismisses the conqueror, back into the world of normal life, following the great adventure into the enchanted night.6

Considering Cynddelw’s  self-portrayal as the mythical wise old druid, it is easy to locate his dramatic persona in the same archetypal lineage. It would be fair to say that his effectiveness as a court bard would have depended to some extent on his ability to portray himself as such. It is not suprising that the same awareness of the power of myth is seen in the works of the Gogynfeirdd as it is in the works of modern psychologists. It’s likely that both appreciated the ability of myth and ideal to serve various moral objectives, including the attempted transformation of the individual and the community.7

Of course, as has already been noted by Jung, only in the last two centuries did Western intelectuals begin approaching myth as an area of scholarly research. As far as we know, it is only comparatively recently that there has been a structured approach to the study of myths and the psychological meanings expressed within them. Certainly there is no obvious evidence to suggest that the Gogynfeirdd treated myth in such an analytical way. But we can see that many modern psychologists and anthropologists follow Jung in his fundamental view that there is a very practical relationship bewteen myth, ritual and the psychological evolution of humanity. For example, Joseph Campbell again:    

It has always been the prime function of mythology and rite to supply
the symbols that carry the human spirit forward, in counteraction to
those other constant human fantasies that tend to tie it back.8

Some decades later we see the anthropologist Victor Turner taking on the same concept. For him, public rituals, particularly rituals which mark periods of transition, such as the pubic declamation of a praise poem in honour of a brave young man, may suggest the fundamental values of communal life as expressed in symbolic terms:

. . . I wish to show that where transition in space-time is ritualized, how it is
ritualized, . . . gives us clues not only to the cherished values of the society
            that performs the rituals, but also to the nature of human sociality itself
            transcending particular cultural forms.9

Like Campbell,10 Turner believed that public ritual can provide a kind of psychological orientation for the benefit of those taking part by attempting to foster social equilibrium where there is potential or actual conflict.11 In the context of a brave young man returning from a horific battle, this may be to avoid dangerous arrogance, and foster healthy pride. We can suppose, therefore, that the role of the court bard was far more involved than simply composing poetry. It’s likely that he was also at times a master of ceremonies, responsible for bringing the community (the old tribe) together on special occasions, like victory in battle or the death of a chief. It would be easy to identify him as a public figure, and in light of that it would have been natural for him to adopt dramatic techniques that supported his public performances. It is the acknowledgement of this dramatic element in this medieval poetry which is the first step in trying to better understand the ruitual context of Gogynfardd declaiming his song.

References by Jung, Campbell and Turner to the medieval culture of Wales are rare. But the global reach of their research has ensured their relevance to anyone wishing to explore the basic tendencies of native cultures. There is a basic similarity in the way most cultures make use of public performance as a way of getting to grips with collective mental and spiritual health. In this sense, it could be argued that one of the oldest archetypes is maybe that of the public performer itself: the entertainer, the storeyteller, the musician or the bard, those who provide a focus, who attempt to provide communal equilibrium through the medium of their performance.  It is clear at least that it is through the figure of the performer all the other archetypes are mediated as dramatic characters or spiritual embodiments. The Welsh bard, in this case, can be considered as a member of a very wide family of performers that developed independently in cultures large and small all over the world.

* * *

1. ‘odes’. Long strict meter verses with chiming alliterations and rhymes; usually with
long passages, if not whole poems, on the same rhyme.
2. ‘ancient poetry’. The traditional term of the earliest Welsh poetry.
3. Otherwise known as the Poets of the Priness. Their period roughly spanning from the first half of the 11th century to the fall of the Llywelyn the Last Ruler in 1282.
4. The name given to the poets who preceded the Gogynfeirdd. Their period roughly spanning from 6th century to the middle of the 11th.
5. C.G. Jung, The Collected Works cyf. XIII (Llundain, 1967), t. 220.
6. Joseph Campbell, The Hero With A Thousand Faces (Fontana, 1993), t. 9-10.
7. Campbell, The Hero With A Thousand Faces, t. 10: “When we turn . . . to consider the numerous strange rituals that have been reported from the primitive tribes and great civilizations of the past, it becomes apparent that the purpose and actual effect of these was to conduct people across those difficult thresholds of transformation that demand a change in the patterns not only of conscious but also of unconscious life.”
8. Ibid. t. 11.
9. Victor Turner, ‘Variations on a Theme of Liminality’, Secular Ritual, gol. S.F. Moore a B.G. Myerhoff, (Iseldiroedd, 1977), t. 38.
10. Campbell, The Hero With A Thousand Faces, t. 29: “It is the business of mythology . . . to reveal the specific dangers and techniques of the dark interior way from tragedy to comedy. Hence the incidents are fantastic and “unreal”: they represent psychological, not physical, triumphs. Even when the legend is of an actual historical personage, the deeds are rendered, not in lifelike, but in dreamlike figurations; for the point is not that such-and such was done on earth; the point is that, before such-and-such could be done on earth, this other, more important, primary thing had to be brought to pass within the labyrinth that we all know and visit in our dreams. The passage of the mythological hero may be overground, incidentally; fundamentally it is inward – into depths where obscure resistances are overcome, and long lost, forgotten powers are revivified, to be made available for the transfiguration of the world.”
11. Victor Turner, ‘Are there universals of performance in myth, ritual and drama?’, By Means of Performance, gol. R. Schechner, (Efrog Newydd, 1990), t.10.

Mwy na Mawl (2010)


Mae cyd-destun anthropolegol awdlau’r Gogynfeirdd wedi fy niddori erioed. Yn ystod fy amser yn astudio yn adran Gymraeg Prifysgol Bangor, y cwestiwn pennaf bûm yn gofyn i mi fy hun oedd pam yn union y cyfansoddwyd caniadau mor arbenigol a chywrain eu ffurf, mor loyw a grymus eu delweddaeth? Fel diddanwch yn unig? Neu oes rhyw fwriad dyfnach, mwy ystyriol, tu ôl i’r caniadau hyn?

Teg fyddai casglu mai’r beirdd eu hunain oedd yn datgan eu hawdlau, o leiaf ar yr achlysur cyntaf. Mae’n hawdd gweld bywyd seremonïol y llys yn fyw yn y testunau hyn,  a gellir eu clywed fel defodau cyhoeddus lle dethlir nid yn unig y rheiny sy’n bresennol, y noddwr a’i osgordd, ond hefyd hen ddelfrydiaeth elitaidd y gymuned uchelwrol. Fel y noda D. Myrddin Lloyd am Cynddelw Brydydd Mawr, roedd haniaethau’n fwy real i’r Gogynfardd nag unrhyw noddwr o gig a gwaed; yn y farddoniaeth hon teyrnasa’r arwr delfrydol dros y dyn ei hun.

Ond nid y noddwr yn unig a gaiff ei ddelfrydu, bu’r bardd llys yntau hefyd yn hoff iawn o bortreadu ei hun ar lun Myrddin neu Taliesin - fel bardd ddewin hollwybodus yn meddu ar alluoedd cyfrin a daroganol. Dramateiddia’r Gogynfardd ei hunan, gan gyflwyno delwedd gyhoeddus ohono’i hun a oedd yn llawn cyfeiriadau chwedlonol. Yn yr ystyr hwn, mae modd dehongli’r awdlau mawl a marwnad fel math o ddrama seremonïol, lle cynhelir perthynas arbennig rhwng dau brif gymeriad, y bardd a’i noddwr – ffigyrau chwedlonol sy’n bodoli mewn rhithfyd arwrol rhywle tu hwnt i fywyd beunyddiol y llys.

Ond pam? Yn ystod gaeaf 2009, treuliais 3 mis yn Llyfrgell y Gyngres, Washington DC, yn gofyn yr union gwestiwn. Roeddwn ddigon ffodus i dderbyn cymrodoriaeth ymchwil yn y Llyfrgell, yn benodol er mwyn edrych ar fframweithiau anthropolegol a fyddai’n gallu cynnig atebion i’r cwestiwn hwn. Yno, deuthum ar draws waith yr anthropolegydd Victor Turner, a’i ddamcaniaethau strwythurol ar naratifau cymunedol. Yn fras iawn, creda fod unrhyw fath o ddefodaeth gyhoeddus yn ymgais ar ran cymuned i ymateb i ryw fath o wrthdaro neu anghytgord mewnol.

Yr enghraifft egluraf o’i ddamcaniaethau i mi ddarganfod oedd cofnod ethnograffig o Ddrama’r Angenfilod gan J.W. Kealiinohomoku. Yn fras, mae’r ddrama’n hen draddodiad ymysg yr Hopi, un o lwythi brodorol De Orllewin yr Unol Daleithiau, ac fe’i cynhaliwyd unwaith y flwyddyn ers canrifoedd bellach. Ynddi, mae rhai aelodau’r gymuned yn mabwysiadu cymeriadau teulu o angenfilod. Mewn gwisgoedd erchyll crwydrant y pentrefi yng ngolau dydd, gan harthio’n hyll ar y trigolion. Maent yn ddiog, yn farus ac yn nwydus, ac yn mynd o dŷ i dŷ yn y gobaith o fargeinio am blant drwg i’w bwyta. Mae’r angenfilod yn deall fod y rhieni’n gwarchod eu plant yn ofalus, ond fod rhai o’r plant yn camfihafio. Gobaith yr angenfilod yw y gallant argyhoeddi’r rhieni i roi eu plant drwg yn fwyd iddynt.

Mae’r rhieni wedi rhybuddio’r plant o flaen llaw fod yr angenfilod am ymweld â’r pentrefi, a’u bod yn newynog am gig y plant. O ganlyniad, mae’r plant yn gwneud pob ymdrech i fihafio fel na fydd eu teuluoedd yn eu haberthu i’r angenfilod. Yn ôl Kealiinohomoku, a fynychodd un o’r perfformiadau blynyddol hyn gyda’i phlentyn pedair blwydd oed, roedd y plant ifanc i gyd yn credu pob gair o hyn, felly gellir dychmygu eu hofn a’u braw wrth weld y teulu erchyll yn crwydro’r pentref yn gofyn am blant i’w bwyta.

Gan ddilyn damcaniaethau Turner, mae Kealiinohomoku yn dehongli’r ddrama ddefodol hon fel ymgais ar ran yr Hopi i iachau eu plant o’u hanaeddfedrwydd. Hawdd iawn fyddai camddehongli’r digwyddiad fel ymdrech syml ar ran y gymuned i fygwth y plant rhag camfihafio. Ond wrth ystyried mai agwedd ganolog ar draddodiad iachaol yr Hopi yw’r hen arfer o drin tebyg gyda’i debyg, gwelir esboniad amgenach ar y ddrama. Drwy bersonoli ymddygiad anwaraidd ac anaeddfed yn yr angenfilod eithafol, ceisia’r Hopi iachau eu plant o’r union dueddiadau gwrthgymdeithasol.  Gweler y modd mae’r ddefod gyhoeddus hon yn ymateb cymunedol i’r anghytgord y gall plant a phobl ifanc beri o fewn cymuned.

Ond beth a wnelai hyn â’r Gogynfeirdd? Yn gyntaf rhaid gofyn pa agweddau o fewn i’r elit milwrol Cymreig oedd yn peri niwed i’r strwythur cymdeithasol, ac ym mha fodd yr oedd y canu mawl, er enghraifft, yn ymateb defodol i hynny? Efallai bod un awgrym i’w chael yn awdl mawl Prydydd y Moch i Dafydd ab Owain. Ar ddiwedd yr awdl, datgana’r Prydydd (fy italeiddio i):

   Tau i’th lys lestri euriniawl,
   Tau fy ngherdd angerdd engiriawl,
   Mau dud iôr,  a’th gôr a’th ganmawl,
Boed tau, ben rhïau, bodd nefawl - Ddofydd,
Balch Ddafydd, dda fydawl:
   Boed agored pyrth Pedr a Phawl
   I’th erbyn, arbennig dyniawl; . . .

Portreedir Dafydd nid yn unig fel arweinydd llwyddiannus a chyfoethog, ond hefyd fel milwr ffyrnig sy’n cael ei ffafrio gan Dduw.

Ond, yn bwysicach, datgenir fod Dafydd yn falch. Ar sail y dyfyniad uchod a nifer o enghreifftiau tebyg yng nghanu’r Gogynfeirdd, hawdd fyddai casglu mai balchder y noddwr delfrydol yw un o brif themâu’r genre mawl. Os derbynnir felly fod cyfleu ac ysgogi balchder yn agwedd ganolog ar y ddefod gyhoeddus hon, a bod hynny, yn ôl Turner, yn arwydd o ymgais cymunedol i ymateb i ryw fath o anghytgord, a oes yma ymgais i ffrwyno neu reoli ochr negyddol balchder, sef traha? Mae’n amlwg fod balchder yn ategu dewrder rhyfelwr, ac mewn dull ymarferol iawn byddai hynny felly o fudd i’w gymuned. Ond peryg fyddai gadael i’r balchder hwnnw droi yn draha, oherwydd yn yr emosiwn penboeth hwnnw gall rhyfelwr grymus niweidio’i gymuned.

Yn gyson yng ngwaith Prydydd y Moch, cyfosoda arwriaeth ryfelgar ei noddwr gyda’i allu i warchod ei gymuned. Pwysleisir agwedd gadarnhaol ffyrnigrwydd milwrol. Y safonau delfrydol hyn sy’n gonglfeini clir iawn i ddelwedd y noddwr perffaith. Mae’n debyg cyflwynir y ddelfryd hon mewn ymgais i ysbrydoli’r gŵr amherffaith yntau i geisio byw yn ôl ei ddelwedd gyhoeddus ei hun. Yn gynnar iawn yn ei hanes, a ddatblygodd y gyfundrefn farddol ymateb defodol i draha dinistriol eu rhyfelwyr? A yw’r ddefod o fawl yn ymgais ffurfiol i ategu agweddau cadarnhaol yr un emosiwn sylfaenol, sef balchder?

Lle defnyddia’r Hopi eu dramâu cyhoeddus i herio nodweddion negyddol eu plant, mae’n bosibl i’r Gogynfeirdd ddefnyddio’u hawdlau mawl fel dull o ategu nodweddion cadarnhaol eu noddwyr, ac o ganlyniad, ceisio ffrwyno unrhyw ymddygiad niweidiol. A oedd y beirdd Cymraeg yn ceisio dilyn yr un hen arferiad o drin tebyg gyda’i debyg? Fel traddodiad iachau'r Hopi, bu trin tebyg gyda’i debyg yn hen ddull clasurol o iachau yn nhraddodiad meddyginiaethol Ewrop hefyd, felly mae’n debyg iawn nad oedd yn gysyniad estron i draddodiad deallusol Cymru’r oesoedd canol. Gweler felly’r modd y gellir dehongli gweithgareddau’r beirdd llys fel ymdrechion i ategu iechyd cyffredinol eu cymunedau. Teg felly fyddai casglu yr ystyrid barddoniaeth yn fwy na diddanwch yng nghyfnod y Gogynfeirdd.   

Ddoe, Heddiw ac Yfory (Taliesin, Gwanwyn 2012)


Mae cloc Machynlleth yn sefyll ers dros ganrif bellach. Yn swyddogol, fe’i codwyd i ddathlu bywyd rhyw fonheddwr neu’i gilydd – mab i’r marcwis lleol os ydi’r hanesion yn gywir. Ond mae’n debyg bod nifer o drefi wedi adeiladu clociau o’r fath – nid yn unig allan o deyrngarwch i barchusrwydd, ond hefyd fel arwydd o’u diwydrwydd a’u ffyddlondeb i’r achos diwydiannol. Tan yn gymharol ddiweddar, heb glociau ni allai’r trenau redeg ar amser, ni allai’r post gynnal cysylltiadau byw cymdeithas, ac ni allai’r rheolwyr gadw trefn ar y gweithle. Yn ei ddydd, roedd cloc Machynlleth yn amddiffynnydd y gweithiwr cydwybodol, a chyhuddwr y diog a’r hwyr. Fel rhyw geidwad llonydd, cloc y dref oedd ceidwad y drefn, a’i sicrwydd mecanyddol yn gefn i holl weithgaredd diwydiant modern.

Dyrchafwyd Amser i’r statws duwiol hwn yn rhannol o ganlyniad i ddamcaniaethau Isaac Newton. Tua dau gan mlynedd cyn codi cloc Machynlleth, disgrifiodd Newton Amser fel rhywbeth sy’n bodoli’n hollol annibynnol i’r byd materol, rhyw rym trosgynnol sy’n llifo’n barhaol o un pen tragwyddoldeb i’r llall, heb ddim yn y cread yn gallu ymyrryd ag o; fod Amser yn hollol gyson, ei symudiad parhaus i’w weld yn y cloc enfawr yn y nen, yn nhroi’r planedau a’r sêr. Credai fod cysondeb y nefoedd yn dystiolaeth fod y bydysawd yn rhedeg yn ôl egwyddorion sefydlog; ac nid yn unig egwyddorion mecanyddol disgyrchiant ac amser, ond egwyddorion moesol yr un mor absoliwt. Fel adlewyrchiad o’i amgylchfyd, credai’r deallusion fod dyn yn byw yn ôl egwyddorion a oedd yr un mor sefydlog â pheirianwaith ysblennydd y bydysawd uwch ei ben: fod hawliau cynhenid pob dinesydd mor ddiamod â’r haul yn gwawrio.

Mae rhai o brif ddamcaniaethau’r Oleuedigaeth yn rhan o’r un ffrwd empiraidd, gydag athronwyr fel John Locke yn ceisio rhoi trefn ar ideoleg y gymdeithas berffaith, gan egluro hawliau eiddo’r llafurwr a sut i gynrychioli hynny’n wleidyddol. Onid y syniadau hyn wnaeth ddwyn ffrwyth yn Natganiad Annibyniaeth yr Unol Daleithiau yn 1776, lle y datganwyd hawliau tragwyddol dyn? Roedd hynny lawn mor gyfrannog o gysondeb absoliwt y cread ag yr oedd disgrifiad Newton o Amser.

O bersbectif hanes swyddogol, o leiaf, mae’n ymddangos fel petai cynnydd, hawliau dyn a’i ryddid yn faterion o bwys i’r Founding Fathers – a’r rhain i gyd mor sefydlog a chyson â thician cloc. Gellir ymdeimlo â gobaith eiddgar deallusion y Gorllewin ar drothwy’r ddeunawfed ganrif, gyda chysondeb di-baid amser yn eu tywys tuag at ddyfodol hardd a pherffaith.

Mewn un ystyr, roedd cloc Machynlleth yn arwydd o’r un uchelgais, yr un gobaith fod gwareiddiad modern yn gweithio tuag at gymdeithas ddelfrydol y dyfodol. Drwy ei ddiwydrwydd gallai dinesydd sicrhau moethau’r bywyd gwâr i’w deulu, a gyda chymorth addysg a than warchodaeth y gyfraith roedd gobaith y byddai pethau ychydig yn well i’w blant. Yr un ddelfryd ddigwestiwn oedd un o gonglfeini diwylliant ein neiniau a’n teidiau, ac mae ei dylanwad yn parhau hyd heddiw. Mae rhai wedi honni’n gymharol ddiweddar ein bod ni’n byw ar drothwy gwireddu cynllun yr Oleuedigaeth, lle daw hanes i ben gyda llwyddiant un ideoleg drosgynnol, berffaith.(1)

Ond fel y gwyddom, dydi pethau byth mor daclus â hynny yn y byd go-iawn. Llai na hanner canrif ar ôl codi cloc Machynlleth roedd rhai o ddamcaniaethau pwysicaf Newton wedi eu dymchwel, a gwyrdrowyd y canfyddiad traddodiadol o Amser. Lle’r oedd Newton wedi ei argyhoeddi fod Amser rhywsut ar wahân i’r byd materol, gallai Einstein ddangos fod Amser yn rhan lawn mor annatod o’r byd â choes brwsh. Yn sgil ei waith ef a’i gyfoeswyr, roedd Amser o hynny allan yn rhan o ofod – y bydysawd corfforol – ac o ganlyniad, yn gorfod dioddef yr un anfri ym mhawennau budur disgyrchiant. Y gwir oedd bod Amser yr un mor debyg o ddiflannu lawr llwnc black hole â phlaned neu hosan, a’r un mor amharod â mwnci
i gyfri’n gyson. Erbyn hyn mae gwyddonwyr wedi profi fod Amser yn arafu neu gyflymu o ganlyniad i wahaniaethau mewn disgyrchiant, ac yn y byd is-atomig mae amser ‘normal’ wedi diflannu’n llwyr. 

Ers cychwyn yr ugeinfed ganrif, mae gwyddonwyr cwantwm wedi bod yn ymbalfalu ym mherfeddion atomau i geisio dod o hyd i gyfrinachau gofod ac Amser, a darganfuwyd pethau rhyfedd iawn. Er enghraifft, wrth ddal dau ronyn is-atomig yn gyfagos a gadael iddyn nhw ymyrryd yn ei gilydd, mae’n amhosib rhagweld beth fydd yn digwydd. Mae’n bosib rhagweld beth fydd canlyniad dwy bêl biliard yn taro’i gilydd, ond nid felly gyda gronynnau is-atomig. Yn y sefyllfa hon maen nhw’n dod i fodoli mewn superposition o bob posibilrwydd, lle mae pob dim fyddai’n gallu digwydd yn digwydd ar yr un amser. Dim ond drwy wneud mesuriadau o’r gronynnau wedi’r  
digwyddiad maen nhw’n disgyn i un stad neu’r llall, fel petai’r mesur ynddo’i hun yn ddigon i’w hoelio i un posibilrwydd ac un lleoliad. Mae’r ffaith fod gronyn yn gallu gwneud mwy nag un peth ar yr un pryd yn gwneud y presennol, ac o ganlyniad Amser yn gyffredinol, yn beth aneglur iawn. Yn ei daith o amgylch niwclews atom,
mae gronyn hefyd yn gallu diflannu’n llwyr ac ailymddangos mewn cylchdro hollol wahanol, a hynny mewn amrantiad. Ymddengys ei fod yn meddu ar y gallu hudol i deleportio, i deithio y tu hwnt i Amser.

O ganlyniad, mae rhai ffisegwyr cyfoes fel Julian Barbour yn honni fod Amser yn hollol ddychmygus.(2) Mae nifer o ymchwilwyr yn credu mai’r gwaith ar ddisgyrchiant cwantwm yw’r gobaith gorau o gysoni’r hyn sy’n digwydd yn y byd mwy (a ddisgrifir gan ddamcaniaeth perthnasedd) a’r hyn sy’n digwydd yn y byd is-atomig (a ddisgrifir gan ddamcaniaeth gwantwm), ond drwy fanylu ar hafaliadau’r ymchwil mae Barbour wedi dod i’r casgliad fod Amser yn hollol rithiol, nad yw’n ystyriaeth wrth geisio disgrifio’r byd is-atomig. Mewn geiriau eraill, nid yw amser yn bodoli yn nhermau disgyrchiant cwantwm – sef damcaniaeth fydd o
bosib yn datrys rhai o gyfrinachau dwysaf y bydysawd. Os ydi Barbour yn gywir, yn sydyn mae un o gysyniadau canolog ein realiti yn diflannu wrth geisio’i ddisgrifio ar lefel sylfaenol iawn. Byddai hynny’n golygu nad yw ein profiadau o Amser yn ddim ond casgliad ar hap o eiliadau digyswllt, ac mai’r unig synnwyr neu berthnasedd sydd iddynt ydi’r hyn yr ydym ninnau fel sylwebyddion yn eu tadogi arnynt. Ai ni, drwy’n hymdrech feunyddiol, sy’n ceisio rhoi trefn ar eiliadau digyswllt y realiti rhyfedd hwn? Ydi’n canfyddiad fod Amser yn llifo heibio yn ddim mwy na’n hymwybyddiaeth yn llifo drwy gyfres o syniadau? Os felly, mae
Amser yn stori a ddefnyddir i drefnu’n profiadau: naratif fewnol sy’n ymbalfalu drwy eiliadau direswm profiad, a hynny mewn ymgais i greu cyd-destun ystyrlon lle gellir lleoli ac ailddarganfod yr hunan – yr un hunan – dro ar ôl tro.

Ac os ydi’r rhagdybiaeth Newtonaidd o amser absoliwt, erbyn hyn yn ddim ond rhwydwaith o eiliadau perthynol, a fydd ein hawliau tragwyddol yn debygol o fod yr un mor ansefydlog? Ydyn nhw’n parhau i fod mor ddiamod â’r haul yn gwawrio, neu ydi holl fenter ddemocrataidd yr Oleuedigaeth yn ddim mwy na rhith? Oes unrhyw sicrwydd bellach y byddai’n disgynyddion yn etifeddu oes aur o ddigonedd a rhyddid? Heb y cloc duwiol i gadw trefn ar y byd does dim cysondeb y tu hwnt i drefniadau mympwyol y meddwl.

Ar ben hynny, dyma’r union eiliad pan mae’r byd yng ngafael ansicrwydd enbyd. Nid argyfwng ariannol mohono bellach, ond argyfwng gwleidyddol. Does dim amheuaeth erbyn hyn na wnaeth y banciau ddwyn biliynau o bunnoedd gan drethdalwyr, a hynny gyda chefnogaeth hapus ein llywodraethau. Yn waeth fyth, mae’n amlwg na wnaeth y bailout cyntaf yn 2008 achub y sefyllfa, gan fod y cyrff ariannol mawr yn dal i edrych dros y dibyn, gan barhau i dalu biliynau mewn bonuses ar yr un pryd. Does dim llawer wedi newid ers 2008. Ym mis Tachwedd 2011, roedd hyd yn oed y Federal Reserve yn cynnig benthyciad i gadw’r Ewro rhag suddo o dan bwysau dyledion enfawr banciau’r cyfandir. Mae’n debyg fod y Fed yn cydnabod y byddai gwaethygiad yn y sefyllfa yn Ewrop yn creu problemau i bawb arall hefyd. Mae’n eironig fod hyn i gyd o ganlyniad i’r argyfwng ariannol a ddechreuodd dan arolygiaeth y Fed (neu ei ddiffyg) nôl yn 2007. Wrth gwrs, arian cyhoeddus sy’n cael ei ddefnyddio i ategu’r system fancio breifat hon; system ddiffygiol, ddiegwyddor a direol.(3)

Yr hyn sy’n ddiddorol yw’r ffaith nad yw poblogaethau Ewrop, gan gynnwys Iwerddon, Portiwgal, yr Eidal, Sbaen a Groeg, yn barod i dalu am gamgymeriadau’r sector ariannol. Ym mis Rhagfyr 2011, datganodd cyn-brif weinidog Groeg, George Papandreou, nad yw cyfartaledd ddemocrataidd yn bosib pan yw’r system ddemocrataidd ei hun dan ofal sefydliadau cenedlaethol, a’r grymoedd ariannol yn cael rhwydd hynt i weithredu’n rhyngwladol y tu hwnt i afael gwleidyddol gwladwriaethau unigol. Datganodd yn ddi-flewyn-ar-dafod: ‘Our democratic institutions can be captive to special interests.’(4) Mae’n debyg ei
fod yn siarad o brofiad.

Mae’r pwysau i wneud toriadau niweidiol yng ngwariant cyhoeddus sawl gwlad wedi pryfocio gwrthwynebiad dicllon y bobol gyffredin. Gellir gweld arwyddion o wrthryfel rhyngwladol yn erbyn y toriadau, gyda phobol yn gwrthod talu am argyfwng nad achoswyd ganddyn nhw, nac am argyfwng a gafodd ei ddatrys yn y byr dymor gan raglen o doriadau sy’n anwybyddu anghenion pobol gyffredin er mwyn gwarchod cyfoeth busnesau rhyngwladol. Mae anghyfiawnder hynny wedi achosi ymgyrch ar lawr gwlad na welwyd ei debyg ers dros hanner canrif, gydag ymgyrchwyr Occupy yn parhau i feddiannu miloedd o leoliadau cyhoeddus.(5) Ym mis Tachwedd 2011, cafwyd y streic fwyaf ym Mhrydain ers yr 1920au.  Mae’n amlwg fod y bobol gyffredin yn gweld yr angen i fynnu cydraddoldeb
democrataidd, a thegwch yn y modd y mae nwyddau a chyfalaf yn cael eu rhannu a’u defnyddio. Yr un mor amlwg yw’r ffaith bod gobaith ymysg rhai carfannau ym  mhoblogaethau’r byd fod pethau’n gallu gwella. Heb obaith, byddai pawb wedi aros gartref i ddisgwyl y gwaethaf. Yn sicr, mae’r ymgyrchwyr presennol yn ymwybodol o’u hawliau ac yn benderfynol o’u hamddiffyn. Mae methiant llywodraethau i reoli’r gyfundrefn ariannol er lles eu poblogaethau wedi achosi difrod i fywydau miliynau o deuluoedd ledled y byd, gan barhau i beryglu’r presennol a’r dyfodol. Mae’r hawl i ran o gyfoeth y byd yn rhywbeth y mae pawb ohonom yn y Gorllewin yn ei gymryd yn ganiataol erbyn hyn. Mae ideoleg John Locke a’i gyfeillion yn cael ei hystyried yn yn enedigaeth-fraint i ddinasyddion y Byd Cyntaf, hyd yn oed os ydi amser absoliwt wedi diflannu yn hafaliadau rhyw wyddonydd.

Ydi hawliau’n gallu bod yn berthnasol nawr, yn y presennol, heb orfod bod yn ddelfrydau absoliwt o berffeithrwydd yn y lle cyntaf? Onid drwy fod yn weithredol yn ein bywydau beunyddiol y mae hawliau’n golygu unrhyw beth? Mae cwestiynau yngl ˆyn â hawliau wedi bod yn bwysig i’r bobol gyffredin erioed, a heb ymgyrchoedd llawr gwlad i’w hennill a’u hamddiffyn, buan iawn y mae hawliau o’r fath yn cael eu gochel gan y rhai sydd mewn grym. Gellir dadlau bod y tueddiad i ffurfioli hawliau o’r top i lawr wedi bod yn fethiant;(6) fel arfer nid oes llawer o awydd gan wladwriaethau i warchod yr hawliau hynny. Er bod Datganiad
Annibyniaeth yr Unol Daleithiau yn dweud yn weddol hyderus, ‘crëwyd pob dyn yn gyfartal’, nid ystyrid pobol groenddu’n ddinasyddion cydradd tan bron i ddau gan mlynedd ar ôl ysgrifennu’r Datganiad. Ac wrth edrych ar ymddygiad Obama a’i weinyddiaeth yn y T ˆy Gwyn heddiw, nid oes unrhyw arwydd fod y wladwriaeth rymus honno wedi coleddu mwy na rhyddfrydiaeth ymddangosiadol ac arwynebol. Mae fel petai’n 
benderfynol o droi pob heddwas yn filwr arfog,(7) ac ymhlyg yn hynny y mae’r rhagdybiaeth fod y cyhoedd yn rhywbeth y dylid bod yn wyliadwrus ohono – anifail sydd angen ei ddarostwng a’i rwymo. Ond yn waeth na hynny, ar ddiwrnod olaf 2011, caniataodd Obama i’r senedd basio deddf sy’n peryglu hawliau dynol pob un ohonom – bellach, mae gan wasanaeth milwrol America’r hawl gyfreithiol i gaethiwo unrhyw un yn y byd am unrhyw gyfnod heb achos llys.(8) Ai’r llywydd hwn oedd gobaith mawr America? Neu ai breuddwyd oedd hynny?

Ond ta waeth, roedd rhywbeth calonogol iawn mewn gweld cymaint o ymgyrchwyr Occupy yn barod i sefyll dros ein hawliau, yn enwedig wrth ystyried bod grym democrataidd mwyaf y blaned yn brasgamu’n hyderus tuag at reolaeth filwrol. Efallai nad yw’r wladwriaeth genedlaethol yn ei ffurf bresennol yn gallu darparu cyfiawnder i bawb; dyma pam mae nifer yn troi allan i’r strydoedd mewn ymgais i newid pethau unwaith ac am byth. Ers dros ddau gan mlynedd mae cenhedloedd democrataidd y Gorllewin wedi hyrwyddo’r syniad o gynnydd, ond yn lle esgor ar baradwys ryddfrydol yr Oleuedigaeth, ganwyd rhyw anghenfil o’r enw military-industrial complex.(9) Ac mae’r wladwriaeth Brydeinig yr un mor gyfrifol â neb am hynny. Heb fewnbwn cyson y bobol gyffredin mae’n debyg y bydd unrhyw gyfundrefn wleidyddol yn methu â diogelu hawliau beunyddiol ei phoblogaeth, ac yn sicr o dramgwyddo hawliau poblogaethau estron, mewnol ac allanol.
Am gyfnod cynhyrfus yn ein hanes! Rwsia yn troi yn erbyn cyfundrefn unbennaeth Putin; bron i bob gwlad Arabaidd yng ngafael chwyldro enfawr; gwrthdaro cyson a newyn yn parhau yn Affrica; Israel ac America ar drothwy rhyfel gydag Iran; a Japan ar ei gliniau, ei thir wedi ei wenwyno am filoedd o flynyddoedd i ddod. Pa ffordd y bydd y geiniog yn disgyn? Ar yr un pryd ag y mae cynllun rhyddfrydol y Gorllewin yn disgyn ar ei din, mae ffisegwyr yn awgrymu fod amser ei hun wedi diflannu. Yn ôl y gymuned wyddonol, rydym yn byw ar drothwy datrys rhai o broblemau dwysaf y bydysawd, ac nid yw rhai o ddamcaniaethau
mwyaf Einstein, hyd yn oed, bellach yn dal d ˆwr.(10)

Tra mae poblogaethau bach a mawr ar bron bob cyfandir yn ymladd dros eu hawliau, mae’n
amlwg fod angen i’r gyfundrefn wleidyddol ryngwladol wneud llawer iawn mwy i gynrychioli
dyheadau’r bobol gyffredin. A fydd yr ymgyrchwyr yn gallu ysgwyd y sylfeini ddigon i beri 
newid sylweddol yn yr hen drefn? Mae un ffactor arall heb ei ystyried yn hyn oll, sef 
rhagolygon carfan arall o wyddonwyr. Erbyn hyn mae consensws eang ymysg arbenigwyr 
perthnasol fod newid hinsawdd yn ganlyniad uniongyrchol i weithgaredd dyn. Nôl yn 2007, 
datganodd yr IPCC (Y Panel Rhyngwladol ar Newid Hinsawdd) y bydd y môr yn debyg o 
godi tua hanner metr dros y ganrif nesaf.(11) Yn 2010, roedd yr un arbenigwyr wedi newid 
eu rhagolygon i godiad o un fetr dros y ganrif nesaf.(12) Yn 2011, cyhoeddodd un o brif 
wyddonwyr NASA bapur oedd yn awgrymu fod y rhagolygon blaenorol i gyd wedi bod yn 
llawer rhy geidwadol. Yn ei farn ef a’i gyd-ymchwilwyr, os na newidiwn ni’n ffyrdd a gostwng 
ein gollyngiadau carbon, bydd y môr yn debyg o godi o leiaf bum metr dros y ganrif nesaf.
(13) Byddai codiad o un fetr yn ddigon i achosi argyfwng enfawr ledled y byd, gyda difrod 
stormydd o’r môr yn cyrraedd ymhellach i mewn i’r tir. Byddai nifer o ynysoedd isel yn 
diflannu’n gyfan gwbl, gyda nifer mawr o bobol yn gorfod ail-leoli. Byddai codiadau mwy yn 
sicr o fod yn beryglus iawn i wledydd fel Bangladesh. Mae’r India newydd gwblhau wal 
‘ddiogelwch’ enfawr o amgylch Bangladesh (gwariwyd tua $1.6 biliwn ar y cynllun) i gadw 
allan y miliynau a fyddai’n ffoi dros y ffin petai’r môr yn meddiannu eu tiroedd.(14) 


Os ydi’r ymchwil ddiweddaraf yn gywir, bydd y môr wedi croesi rhiniog T ˆy’r Cyffredin mewn can mlynedd.(15) Bydd Peterborough a Chaergrawnt yn drefi glan môr, a Phorthmadog a’r Borth wedi ymuno â Chantre’r Gwaelod. ’Fydd neb yn eistedd ar wal yr Anglesey yng 
Nghaernarfon, a Chasnewydd bellach yn edrych allan dros gors. Erbyn hynny, bydd y môr 
wedi cyrraedd traed cloc Machynlleth, a phwy a ˆwyr ym mha stad y bydd yr economi 
ryngwladol ar ôl gorfod wynebu argyfwng mor enbyd. Ym mis Tachwedd 2011, bu’r gynhadledd ryngwladol ar newid hinsawdd yn Durban yn fethiant llwyr ar ran gwleidyddion, gydag America a Chanada yn tanseilio unrhyw obaith o gyrraedd cytundeb ystyrlon ar ostwng gollyngiadau carbon. Ond daeth cannoedd o filoedd allan ar y strydoedd i brotestio, i sefyll dros hawl dynoliaeth i ddyfodol. Os ydi hynny’n arwydd o unrhyw beth, y bobol gyffredin fydd yn diogelu’r dyfodol dros y degawdau nesaf, ac mae hynny’n hwb i’r galon. Amser a ddengys a fydd digon ohonom yn barod i fentro i’r strydoedd. 


nodiadau:

1 Francis Fukuyama, The End of History and the Last Man (New York: Free Press, 1992).

2 Julian Barbour, The End of Time: The Next Revolution in Our Understanding of the Universe (London: Weidenfelde Nicholson, 1999).

3 Gweler y ffilm ddogfen Inside Job gan Charles Fergusson (2010).

4 www.democracynow.org/2011/12/9/exclusive_ex_greek_pm_george_papandreou (30/01/12).

5 Ar adeg ysgrifennu’r erthygl hon (Ionawr, 2012) mae 2771 o leoliadau Occupy ledled y byd, gydag o leiaf 21,957 o brotestwyr parhaol. Ers cychwyn yr ymgyrch mae cannoedd ar filoedd o bobol wedi cymryd rhan mewn protestiadau. Dyma bumed mis yr ymgyrch. Ffynhonnell: www.meetup.com/occupytogether/

6 www.globalcomplexity.org/Democracy.htm (30/01/12).

7 www.democracynow.org/2011/12/27/the_war_at_home_militarized_local (30/01/12).

8 www.democracynow.org/2011/12/19/obama_prepares_to_authorize_indefinite_detention (30/01/12).

9 Daw’r term o araith olaf Eisenhower fel llywydd yr Unol Daleithiau, fis Ionawr, 1961: ‘In the councils of government, we must guard against the acquisition of unwarranted influence, whether sought or unsought, by the military-industrial complex. The potential for the disastrous rise of misplaced power exists and will persist.’

10 www.huffingtonpost.com/2011/09/22/cern-light-speed_n_977014.html (30/01/12).

11www.ipcc.ch/publications_and_data/publications_ipcc_fourth_assessment_report_synthesis_report.htm (30/01/12).

12 www.ipcc.ch/pdf/supporting-material/SLW_WorkshopReport_kuala_lumpur.pdf (30/01/12).

13 www.columbia.edu/~jeh1/mailings/2011/20110118_MilankovicPaper.pdf (30/01/12).

14 www.foreignpolicy.com/articles/2011/06/20/fortress_india (30/01/12); hefyd gweler: http://bangladeshwatchdog.blogspot.com/2011/06/fortress-india-why-is-delhibuilding.html (30/01/12).

15 flood.firetree.net (30/01/12).

Monday, 18 June 2012

Troi yn ôl (Taliesin, Haf 2011)


Er pob ymdrech i ddilyn llwybrau diogel, yn aml iawn coda rhyw rwystr neu’i gilydd i’n baglu. Yr her, wrth gwrs, yw ceisio’i orchfygu a dyfalbarhau gyda’r daith. Dyna, yn ei hanfod, yw hanes pob arwr chwedlonol erioed, ac ni wn am yr un a hawliodd y teitl na wynebodd rhyw drallod neu’i gilydd: ar y daith o fan hyn i fan acw, roedd rhyw anghenfil yn sicr o godi ei ben hyll o’r eigion a harthu ar y gŵr dewr. A gŵr ydoedd yn ddieithriad yn yr hen chwedlau i gyd; y dynion (druan ohonyn nhw) oedd yn wynebu’r gorchwyl amhosibl, yn ei orchfygu, ac yn cael eu dyrchafu drachefn i gyflwr Yr Arwr. Wedi cyflawni’r holl orchestion, roedd eu henwogrwydd yn ddiogel a’u hapotheosis yn gyflawn.

Yn ystod y daith, profai rhai arwyr hunllefau hyllaf y dychymyg. Odysseus er enghraifft, efallai’r arwr enwocaf ohonynt i gyd: taflodd Homer y cyfan ato, a daeth drwy bopeth gyda dygnwch a chyfrwystra. Wynebodd y Seiclops, y Laestrygones cawraidd â’u bryd ar borthi cig dynion, a’r Scylla apocalyptaidd a gododd ei chwe phen o’r moroedd mawr i geisio llyncu’r capten a’i forwyr ffôl. Ond er bygythiad marwol yr erchyllterau hyn, y bygythiadau i enaid dyn – i’w bwyll a’i reswm – oedd her fwyaf Odysseus. Ei forwyr a ddioddefodd rhai o ganlyniadau gwaethaf y baglau seicolegol hyn: diogi twp y blodau lotws a gloddesta chwantus, anifeilaidd y wrach Circe. Ond wynebodd Odysseus yr her seicolegol beryglaf ar ei ben ei hun.

Ar ôl gadael ynys Circe am y tro olaf, roedd Odysseus yn gwybod fod rhaid iddo hwylio heibio i ynys y Siren os oedd am gyrraedd adref. Adar hudolus gyda phennau merched oedd y Siren – tair ohonynt – a ddenai morwyr i’w marwolaeth drwy gyfaredd eu cân. Yn gaeth i’w caneuon swynol, byddai morwyr yn marw o newyn ar eu hynys. Paratodd Odysseus i wynebu’r Siren drwy wthio cwyr i glustiau ei ddynion fel na allant glywed y canu cyfareddol. Ond roedd Odysseus ei hun yn chwilfrydig i glywed y rhyfeddod angheuol. Wrth iddynt ddynesu, gorchmynnodd i’w ddynion ei rwymo’n dyn i hwylbren y llong, fel na allai swyn y Siren beri iddo neidio o’i long a nofio am eu hynys. Wedi paratoi felly, rhwyfodd y dynion yn ddiogel yn eu blaenau heibio’r ynys heb glywed dim drwy’r cwyr yn eu clustiau. Ond ynghlwm wrth yr hwylbren, clywodd Odysseus pob gair:

Dyrred Odysseus, ti a anrhydeddai enw dy deulu, gwranda ar ein cân. Ni theithia neb heibio i ni heb gymryd ysbaid fach i glywed cyfaredd felys ein lleisiau – ac fe â’r neb a glyw ein cân yn ei flaen yn ddoethach, gan y gallem adrodd i ti pob dim a fu ac a fydd drwy’r byd i gyd .

Tu hwnt i swyn alawon y Siren, deallodd Odysseus mai’r hyn a oedd yn farwol o ddeniadol yn eu cynnig oedd y grym anorchfygol hwnnw a ddaw i ddyn os fyddai byth yn cael gwybod ’pob dim a fu ac a fydd drwy’r byd i gyd.’ Petai rhywun yn meddu ar y fath wybodaeth, byddai’n feistr ar bawb a phopeth. Dyma demtasiwn pŵer diderfyn, y grym terfynol hwnnw fyddai’n gosod dyn uwch ben pob dyn arall. Nid oes syndod i gynnig o’r fath beri i ddynion beryglu eu bywydau er ei fwyn. Rhybuddia Homer mai caethwasiaeth llwyr i rith celwyddog yw’r hyn a ddaw i ran unrhyw un â’i fryd ar ennill grym o’r fath. Nid oes lle i uchelgais cyffelyb mewn cymdeithas wirioneddol wâr. A gwae’r neb a greda’n wahanol, gan mai tranc yw canlyniad egomania o’r fath, a dylid rhwymo unrhyw gapten i’r hwylbren petai’n coleddu’r fath awydd. 

Mae’n amlwg mai moeswers sydd yma. Yn wir, gellir ystyried yr Odyssey cyfan fel moeswers a gyfansoddwyd yn wreiddiol ar gyfer uchelwriaeth milwrol Groeg. Ar ddechrau’r chwedl, ar ei ffordd adref o ryfel Troea, penderfyna Odysseus oresgyn ynys, lladd y dynion a dwyn eu gwragedd a’u heiddo. Yn amlwg, nid yw’n well dyn na môr-leidr ar y dechrau.  Ei daith, felly, yw un i drechu pob barbariaeth, mewnol ac allanol, cyn gallu ail-feddiannu’r ystad ddelfrydol honno o warineb. Nid yw Odysseus, felly, yn teithio yn ôl i ddim: mae’r daith allanol yn cyfateb i daith fewnol yr arwr yn ei ymdrech i adfer ei anrhydedd a’i enaid, i godi ei hun o farbariaeth cyntefig i gyflwr y dyn gwâr. Yn ôl yr ystrydeb lenyddol, mae disgwyl iddo newid a thyfu yn sgil ei brofiadau – goresgyn ei wendidau ei hun yw newid mawr yr arwr mwyaf. Wedi degawd o daith, yn y pen draw llwydda Odysseus i ddychwelyd yn ddiogel at ei wraig, ei dŷ a’i frenhiniaeth – symbolau canolog ei wareiddiad

Mae moeswers debyg iawn i’w gael yn un o deithiau cyntaf ein chwedlau brodorol ni hefyd, sef taith Pwyll i Annwfn: â’i fryd ar hela, gwêl Pwyll ei gŵn yng nghoed Glyn Cych. Yn ystod yr helfa, gwêl gŵn rhyw heliwr arall yn dal hydd gwyn ysblennydd. Gyda thraha uchelwr ifanc, penderfyna hel y cŵn estron oddi ar yr ysglyfaeth a gadael i’w gŵn ei hun wledda arno. Pan ddaw perchennog y cŵn estron at Pwyll, mynna fod y pendefig ifanc yn gwneud iawn am ei anghwrteisi, ac fel gŵr sy’n byw yn ôl deddf anrhydedd, disgynna Pwyll ar ei fai a chytuno gwneud felly. Y gwrda arall hwnnw yw Arawn wrth gwrs, ac i wneud iawn am ei ladrata anwaraidd mae Pwyll yn cytuno i gyflawni gorchwyl anodd a pheryglus ar ei ran, sef ymladd â Hafgan, prif elyn Arawn. Er mwyn cyflawni hynny rhaid iddo deithio yn rhith Arawn i Annwfn a chymryd ei le fel brenin ar y deyrnas honno, a dyna gychwyn taith ryfeddol Pwyll. 

Cyn cyflawni’r gorchwyl hollbwysig o ladd Hafgan gydag un trywaniad, rhaid i Pwyll dreulio can noswaith yn rhannu gwely gyda gwraig Arawn, a hithau’n credu mai Pwyll yw Arawn, ei gŵr. Wrth gwrs, hi yw’r ddynes harddaf yn y byd. Mae’n ddisgrifiad ystrydebol erbyn hyn, ond beth petai rhywun wirioneddol yn gorfod rhannu gwely gyda’r cymar perffeithiaf erioed, a hwythau’n credu mai chi oedd eu priod? A fyddech chi’n gallu cadw’ch dwylo oddi arni neu oddi arno am gant o nosweithiau, a hwythau’n disgwyl ac yn barod i chi wneud i’r gwrthwyneb? Byddai rhywun yn sicr o brofi trachwant anhygoel; digon i ferwi’ch gwaed. Ond yn ôl yr hen ddeddf foesol, nid yw Pwyll yn meiddio cyffwrdd bys yng ngwraig Arawn, gan mai bradychiad eithafol fyddai hynny. Truan. 

Ond y tu hwnt i’r moesoli, mae rywbeth dyfnach yn digwydd i Pwyll: daw i brofi’n uniongyrchol ei drachwant ei hun, ac ymwrthod ag ef. Fel cosb am gymryd yr hyn nad oedd yn eiddo iddynt, bu rhaid i Odysseus a Pwyll ill dau wrthsefyll y temtasiwn eithaf, y cyntaf wedi ei rwymo’n dynn wrth hwylbren ei long a’r llall wedi ei rwymo’n dynn i ddeddf anrhydedd. Yng nghyd-destun chwedl Pwyll mae’r motiff ychydig cyfrwysach ond yr un canlyniad sydd i’w ymddygiad anwaraidd ef ag y sydd i Odysseus. Wrth ystyried cyfnod Pwyll yn Annwfn, gwelir bod gofyn iddo ymateb yn gymedrol i bob sefyllfa – rhaid iddo ymwrthod â’i chwant yng ngwely Arawn a’i wraig, ac ymwrthod â dicter barbaraidd pan wyneba Hafgan. Drwy roi Pwyll mewn sefyllfa lle mae rhaid iddo ymatal rhag gweithredu’n ddifeddwl, mae Arawn yn ei sbarduno i ymddwyn gyda phwyll. Nid oes rhyfedd mai dyna ei enw, gan mai dyna y mae’n arwyddocáu yn y chwedl. Rhaid cydnabod bod y chwedl yn cynnwys gweledigaeth soffistigedig o reddfau dyn. Mae’n awgrymu mai‘r reddf rywiol sydd wrth wraidd trachwantau eraill yr hunan, megis chwant am eiddo un arall, a blood lust gwyllt y rhyfelwr amhwyllog. Mae’n ganfyddiad Freudaidd os oedd yna un erioed ac yn awgrymu bod dealltwriaeth o seicoleg bron i fil o flynyddoedd cyn ffurfioli’r maes.

Mewn cannoedd o hen straeon a chwedlau, awgrymir fod angen i ddyn ymwrthod â’i reddfau ‘is’ er mwyn adfer ei warineb, ac yn aml iawn cynrychiolir y broses honno – o newid o un cyflwr i’r llall – yn symbol y daith. O ystyried mai dosbarthiadau uwch cymdeithas oedd cynulleidfaoedd tebyg y storïau hyn, gellir gweld pam mai uchelwyr yw eu prif gymeriadau. Mae’n debyg fod y ddelfryd arwrol wedi bod yn gyfystyr â’r ddelfryd uchelwrol ers miloedd o flynyddoedd. Dros y canrifoedd mae arwriaeth uchelwrol wedi codi ei phen mewn sawl testun – addasiadau Chrétien de Troyes o’r rhamantau Arthuraidd a chlasur hirwyntog Spencer, The Fearie Queen, er enghraifft. Poblogrwydd arwriaeth uchelwrol ledled Ewrop a sbardunodd Cervantes i’w pharodïo yn Don Quixote. Mewn testunau hanesyddol sy’n cynnwys alegori neu foeswers arwrol o unrhyw fath, gan amlaf uchelwr sy’n cael ei addysgu yn ôl y ddelfryd arbennig. Hyd yn oed heddiw fe’i gwelir yn codi ei ben euraid mewn ambell i blockbuster yn y sinema. Yn ddiweddar iawn, gwelais ddwy ffilm lle roedd ffigyrau uchelwrol yn mynegi egwyddorion delfrydol; y cyntaf oedd The Seventh Legion (gwarthus o ffilm) a’r llall oedd Thor (ffantastig os ydach chi fel fi yn hoff o’r math yna o rwtsh).  

Yn yr Oesoedd Canol, teg fyddai casglu fod angen ffigyrau o’r fath i addysgu rhyfelwyr ifanc tanllyd, gan geisio eu hargyhoeddi o werth egwyddorion arwrol megis anrhydedd, dewrder, gwyleidd-dra a gonestrwydd. Mae’n debyg bod yr hen gyfarwyddiaid (ac ambell i fardd) wedi gweld yr angen i roi persbectif gwahanol i rai o’r rhyfelwyr hyn, rhywbeth tu hwnt i brofiadau erchyll lladdfeydd y gad. Ond beth am heddiw? Diolch i drefn ryddfrydol ein diwylliannau cyfoes, nid oes raid i’r mwyafrif ohonom fyw o dan fawd hierarchaeth filwrol rhy orthrymus (fedra i ddim cofio’r tro diwethaf i rywun anelu gwn ata i yn y wlad hon). Serch hynny, mae’r ddwy ffilm uchod (a nifer tebyg iddynt) wedi bod yn gymharol lwyddiannus ymysg y cyfryngau torfol gorllewinol. Efallai bod y ffilmiau hyn yn ymgais i ddenu dynion ifanc y Gorllewin gwyn i ystyried egwyddorion arwrol sydd ar y cyfan yn rhai canmoladwy. Ond tybiaf mai diddanwch yw prif amcan y ffilmiau hyn, ac nid darparu fframwaith moesol i’w cynulleidfaoedd. Ond pa ots? Mae’n amlwg ein bod ni wedi esblygu tu hwnt i ffolineb rhyfel, ac yn genhedlaeth ddigon aeddfed a gwâr i sicrhau cyfiawnder a thegwch i bawb yn y byd, felly beth a wnelai’r hen straeon plant hyn â ni?  

Gan mai ymdriniaeth weddol arwynebol o’r ddelfryd arwrol a gyflwynir i’r gynulleidfa yn y ffilmiau hyn, ar y cyfan maent yn gadael rhywun braidd yn anniddig, yn enwedig wrth ystyried y rhyfeloedd mawr lle manteisiwyd ar yr un ddelfryd arwrol gynhenid i ddenu gwŷr ifanc ein pentrefi a’n dinasoedd i laddfeydd diystyr megis y Somme. Mae eironi trist iawn yn y ffaith mai ‘Yr Arwr’ oedd testun y gadair y flwyddyn enillodd Hedd Wyn, ag yntau wedi ei ladd gyda 31,000 o ddynion eraill wythnos ynghynt yn Passchendaele. Wrth ystyried y math o ddelfrydau sydd mor boblogaidd ymysg milwyr ifanc yr Unol Daleithiau (gweler y rhaglen ddogfen An American Soldier er enghraifft), mae’n amlwg fod yr un delfrydau yn parhau i fod yr un mor ddefnyddiol. Nid anodd yw gweld sut y targedir ffilmiau fel The Seventh Legion a Thor at yr un garfan, sef dynion ifanc sy'n ystyried y bywyd milwrol fel rhywbeth deniadol. Ar rhyw lefel neu’i gilydd gallai hynny fod yn nifer fawr iawn o ddynion o bob oedran. Bu bron iawn i pob un ohonom chwarae sowldiwrs tra’n blant.

Mae’n anhygoel i feddwl bod gafael y daith arwrol mor gryf heddiw ag ydoedd erioed, gyda ffilmiau fel The Seventh Legion a Thor yn ceisio cyfleu delfryd sydd wedi bod mewn cylchrediad ers miloedd o flynyddoedd, ac erbyn hyn yn rhan o’n mêr diwylliannol. Y piti mawr yw nad yw’r ffilmiau hyn yn gwneud llawer mwy na chwarae gyda’r ddelfryd arwrol heb ei archwilio i’r un dyfnderoedd ag y mae rhai o’n hen destunau llenyddol, sydd, o’m rhan i o leiaf, yr un mor ddiddan. Wrth gymharu ymdriniaeth y blockbusters gyda’r ffordd mae’r Gododdin, er enghraifft, yn cydbwyso’r ddelfryd arwrol gyda delweddaeth erchyll maes y gad, mae’n anochel y bydd rhywun yn teimlo nad yw cyfarwyddwyr rhai o’r ffilmiau hyn wedi llawn wireddu potensial y ddelfryd hynafol hon. Ond eto, mae’n debyg nad dyna oedd eu hamcan. 

Mae’r ddelfryd arwrol wedi goroesi milenia, ond mae fel petai’r gallu i wneud defnydd call ohoni wedi mynd yn angof. Wela i ddim cadarnhaol mewn hyrwyddo un agwedd gul ar ddelfryd sydd â chymaint mwy i gynnig, ond cul iawn yw’r arwyr newydd hyn sy’n cael eu taflunio ar hyd ac ar led y byd, yn enwedig wedi eu cymharu â’r defnydd soffistigedig a wnaed ohoni gan ein hynafiaid. Wrth ystyried taith hir y ddelfryd ar hyd yr oesoedd, oni ddylai fod yr arwr wedi aeddfedu yn sgil ei brofiadau? Erbyn heddiw mae fel petai wedi disgyn yn ôl i’w ffolineb anwaraidd, ac wedi anghofio pob dim am wersi’r daith. Oes angen iddo gychwyn ar ei siwrnai unwaith eto?    

Yr Enaid Tywyll (Taliesin, Haf 2010)


Mae’r enaid yn un o’r cysyniadau hynaf, ac fe’i gwelir ar ryw ffurf ym mhob diwylliant. Beth bynnag yw’r peth hwn sy’n animeiddio’n cyrff gyda dychymyg, emosiwn a deallusrwydd, mae wedi’n cyfareddu erioed. Mae’n debyg i homo sapiens ryfeddu ar ei hunan-ymwybyddiaeth, ac o ganlyniad, geisio dirnad yr hyn oedd yn ei symbylu. Goroesodd yr uniaethiad hwn – o ystyried yr ymwybod yn un â’r enaid – yng ngweithiau’r hen Roegwyr megis Aristotles a’i debyg.

Cyn i Gristnogion roi diffiniad terfynol ar yr enaid Ewropeaidd, sef ei ddehongli yn ôl ideoleg moesol eu crefydd, roedd deallusion y byd clasurol wedi ystyried ei briodoleddau ac wedi ceisio rhoi trefn arnynt. Er enghraifft, roedd digon o drafod ar sut roedd enaid dyn mewn stad uwch na’r anifeiliaid, ac eneidiau anifeiliaid mewn stad uwch na’r planhigion. Roedd dynoliaeth ar y blaen, felly, yn nhermau’r enaid gan ein bod ni’n meddu ar ymwybyddiaeth fwy soffistigedig. Gwelir yma olion o’r hen drafodaeth ar yr enaid: cyn iddi droi’n fater o fywyd tragwyddol a barn Duw ar bechaduriaid ac yn y blaen, roedd yr enaid yn syml iawn yn gyfystyr â’r ymwybod.

Ac yn union fel yr enaid, mae’r ymwybod yn parhau i fod yn bwnc dadleuol. Hyd heddiw, nid oes neb wedi llwyddo i esbonio ffenomen ymwybyddiaeth, heb sôn am ddarganfod ei leoliad, neu ei ail-greu yn y labordy. Yn sicr, mae newidiadau corfforol neu gemegol yn yr ymennydd yn cael effaith ar ei ansawdd a’i natur, ond nid yw’r peth cyfrwys hwn a elwir yr ‘ymwybod’ erioed wedi ei ddal o dan y meicrosgop, a dim ond olion magnetig ei weithgaredd a welir ar graff y peiriant EEG. Mae’r enaid – ein hymwybyddiaeth – yn parhau i fod yn beth tywyll, dirgel.

Heb unrhyw dystiolaeth gadarn y naill ffordd neu’r llall, mae’n amlwg mai mater o ffydd yw credu ym modolaeth neu ddiffyg bodolaeth yr enaid. Serch hynny – yn ôl ein hanian – mae’n anochel ein bod yn ysu i ymbalfalu yn y tywyllwch.

Yn y Gorllewin ceir un o’r myfyrdodau cynharaf ar yr enaid yng ngeiriau’r Groegwr Heraclitus (c. 535 – c. 475 CC), neu Heraclitus Dywyll fel y’i gelwid gan ei olynwyr, a hynny oherwydd ei dueddiad i wneud datganiadau amwys. Efallai na ddylen ni obeithio iddo daflu unrhyw olau ar y mater felly. Serch hynny, er bod hanes wedi dangos hyd ebargofiant mai amhosibl yw bathu disgrifiad boddhaol o’r enaid (heb sôn am yr ymwybod), ni fyddwn lawer gwaeth o oedi ychydig ar yr hyn a ddywedodd:

            Nid oes modd darganfod terfynau’r enaid – hyd yn oed petaen ni’n
crwydro pob llwybr i wneud hynny – cymaint yw dyfnder ei ystyr.[1] 
                                                                       
Dyma enghraifft gynnar o’n tueddiad i drafod haniaethau mewn termau diriaethol. Mae Heraclitus yn disgrifio’r enaid mewn termau gofodol – hynny yw, bod ffurf iddo, er mai amhosibl yw ei ganfod. Awgryma mai ‘lleoliad’ arbennig yw’r enaid, rhyw wlad ryfeddol, ddiddiwedd ac – yn wahanol i’r cysyniad Cristnogol – awgryma Heraclitus ein bod ni oddi mewn i’r enaid, yn crwydro ynddo hyd dragwyddoldeb, yn hytrach na’i fod yn rhywbeth sydd ynom ni.

A dyma ni’n mynd i’r afael â niwloedd Heraclitus: ym mhle mae terfynau’n hymwybyddiaeth? Hyd y gwn i, nid oes modd i’r unigolyn gamu tu hwnt i’w synhwyrau ei hun. Yn wir, y tu hwnt i derfynau’r hunan, ni ellir profi dim. Roedd rhaid i’r Bwda, hyd yn oed, ddychwelyd o’i unoliaeth ddilychwin er mwyn parhau fel unigolyn o gig a gwaed. Ond oddi fewn i’w derfynau naturiol, gall yr hunan brofi unrhyw beth. Mae’r posibiliadau’n ddiddiwedd. Dyma sydd wrth wraidd datganiad Heraclitus.

Er bod ein hymwybyddiaeth gan amlaf yn edrych allan ar y byd, gall hefyd edrych i mewn; fel y duw Iau, edrycha’r ddwy ffordd. Fel y gwerthfawrogodd Freud a Jung, y gwir yw y gellir teithio y tu mewn i’r hunan cymaint ag y gellir teithio y tu allan iddo, a bod y llwybrau mewnol hyn yn ein harwain ar drywyddau mythig. Darganfyddiad mawr Freud oedd nid fod yr isymwybod yn cynnwys mythau, ond fod yr isymwybod yn fythig o ran ei natur. Wrth gwrs, yn y ddadl sgitsoffrenig sydd wedi ysgwyd seicoleg gyfoes (ai gwyddonwyr y meddwl neu artistiaid yr enaid ydym?), mae’r gwirionedd hynafol hwn wedi mynd ar goll.

Os dilynwn drywydd Freud gwelwn fod yr enaid, ar ei lefel dyfnaf, yn archwilio’i hun drwy naratif, ac fel cŵn yn breuddwydio am gwningod mae cynnwrf ein dramâu mewnol yn gallu ysgwyd trwy’n cyrff. Mae’r hyn sy’n digwydd y tu mewn i ni yn goferu allan i’r byd o’n cwmpas; a – gan amlaf – nid yw hynny o wirfodd. A dyna i ni barhawd ein hymwybyddiaeth yn ymestyn o’r tu mewn i’r tu allan ac yn ôl, a ninnau yn y canol yn ceisio cenhadu rhwng y ddwy deyrnas ddiderfyn yma.

Difyr yw sylwi ar ail ran datganiad Heraclitus, sef bod yr enaid yn cynnwys dyfnder difesur o ystyr. Fel y crybwyllir uchod, mae’r isymwybod yn fythig o ran ei natur. Gallwn, felly, edrych ar enghreifftiau o fytholeg os ydym am ddirnad y math o ystyron sy’n gynhenid i’r enaid. Os yw Freud a Jung yn gywir, byddai unrhyw fath o fytholeg frodorol yn enghreifftio’r math o ieithwedd symbolaidd sy’n ffurfio yn nyfnderoedd yr enaid.

Ond er bod modd dehongli ychydig ar ddeinamig mytholegol yr ymwybod, nid oes modd diffinio’i derfynau. Yr unig derfyn amlwg iddo yw marwolaeth, a bryd hynny mae fel petai’n diflannu heb adael unrhyw olion ar ôl i’w archwilio. Mae’n baradocs llwyr fod yr hyn sy’n esgor ar ein hymwybyddiaeth yn hollol ddieithr a thywyll i ni. Efallai mai’r anhawster mwyaf yw nad yw’r ymwybod / enaid yn ffenomen statig. Mae’n trawsffurfio pob eiliad er mwyn canfod (a chreu?) profiadau newydd. Fel y sylwodd Heraclitus: ‘Nid oes modd camu i’r un afon ddwywaith.’ Nid oes modd tystio i wir natur yr enaid, gan ei fod wedi llifo heibio i ni ac wedi newid ei ffurf cyn i ni allu dal gafael ynddo. Rhaid bod yn fodlon felly, ar dderbyn mai tywyll ydyw, neu dreulio oes, os nad oesoedd, yn ceisio’i lonyddu.




[1] Fy nghyfieithiad i o gyfieithiad William Harris, Heraclitus – the Complete Fragments (1994)